Kent & Seyyah: Evliya Çelebi'nin Gözüyle İzmir ve Çevresi - 3.Cilt - page 75

Evliya Çelebi Seyahatnâmesi’nin İzmir Faslndaki Osmanl İktidarnn Göstergeleri Üzerine Bir Değerlendirme
65
arazilerinin yannda büyük gelir getiren işletmeler de timar sisteminin bir cüzü olan “has” kapsam içerisine girmektedir. Bu işletmelerin
gelirleri ile yüksek mevkideki bürokratlarn ve kap halknn maaşlar ve masraflar karşlanr. Bu işletmeler üzerinde tarm yaplan arazi
olabileceği gibi sürekli gelir getiren başka bir işletme de olabilir. Söz gelimi Melemendeki tuzla bu minvalde değerlendirilmelidir. Bu tip
işletmeler devletin başka bir deyişle iktidarn kendini halk nazarnda meşrulaştrmasnda hayatî bir işleve sahiptir. Çünkü bu işletmede
çalşarak hayatn idame ettirenlerin dşnda ticarete ve para sirkülâsyonuna yaptğ katk da göz önünde bulundurulmaldr. Bu başlk al-
tnda değineceğimiz haslar kaleler faslndaki gibi tek tek tantmayacağz, sadece işlevlerini söz konusu ettiğimizde isimlerini de zikredece-
ğiz.
Evliya Çelebi’nin İzmir güzergâhn esas aldğmzda ilk gözümüze çarpan has, Bergama kazasdr. Paşa Hass olduğu anlaşlan Berga-
ma’da ki tarmsal faaliyetler sonunda elde edilen gelirden alnan verginin Osmanl iktidarnn unsurlarndan biri olan yüksek bürokrasiye
hizmetlerine karşlk tahsis edildiği anlaşlmaktadr.
22
Menemen’in de Valide Sultan hass olduğunu belirten Evliya Çelebi burasnn krk
yük akçelik bir işletme olduğunu belirtmektedir. Bu hass çekip çevirmek için mülteziminin o devirde iki yüz adama ihtiyaç duyduğu anla-
şlmaktadr.
23
Bunlara benzer bir diğer önemli has da Ti-
re’dedir. Buras da sekiz yüz krk yedi bin akçelik bir hâss-
hümâyundur. Ancak bu teorik miktarn uygulamadaki beş
yüz asker ve elli bin kuruş hâslatla denkleştirildiği görül-
mektedir.
24
Bunlarn dşnda Sğack, Cumaabad ve Birgi de
paşa hass niteliğindeki birimlerdir.
25
Bu model haslarn
ekseriyetini teşkil etmektedir.
Hâss- hümayun yani hükümdara ait olan
Melemen Tuz-
las
için Evliya Çelebi 500 akçe karşlğnda bir işletmeciye
emanet edildiğini belirtmektedir. Yirmi dört sancağa bura-
da yüz binlerce deve yükü tuz gönderildiğini belirtmekte-
dir. Yaklaşk seksen kişinin çalştğ oldukça büyük bir iş-
letme olduğu anlaşlmaktadr.
26
Bu tuzlann büyüklüğü göz önünde bulundurulduğunda bölge ekonomisine yaptğ katknn Osmanl ikti-
darnn meşrulaştrlmasnda nasl bir rol oynadğn görmek daha kolay olacaktr. Günümüzde Çamalt Tuzlas adyla maruf olan bu tuzla
22
Seyahatnâme.
s. 39b.
23
Seyahatnâme.
s. 41a.
24
Seyahatnâme.
s. 80a.
25
Seyahatnâme.
s. 63b-86a.
26
Seyahatnâme.
s. 41a.
Fotograf 5. Menemen çamalt tuzlas
1...,65,66,67,68,69,70,71,72,73,74 76,77,78,79,80,81,82,83,84,85,...268
Powered by FlippingBook