Kent & Seyyah: Evliya Çelebi'nin Gözüyle İzmir ve Çevresi - 3.Cilt - page 69

EVLİYA ÇELEBİ SEYAHATNÂMESİ’NİN İZMİR FASLINDAKİ OSMANLI İKTİDARININ
GÖSTERGELERİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME
Abdullah TEMİZKAN
*
Seyahatnâmeler aslnda sosyal tarih bakmndan son derece zengin bilgiler içeren eserlerdir. Ancak tarihçiler metodolojik endişeler yü-
zünden bu tür eserlere mesafeli yaklaşmşlardr. Subjektif bilgiler taşdğ gerekçesi ile ihmal edilen bu kaynaklar başka hatrat ve seya-
hatnamelerin yan sra arşiv malzemeleri ile mukayeseli bir şekilde değerlendirmek bu endişeleri gidermek için etkili bir çözüm olarak kul-
lanlmaktadr. Ancak biz bu endişenin de ötesinde söz konusu seyahatnameleri sosyal tarih bağlamnda değil haddizatnda soyut bir kav-
ram olan “devlet iktidar”nn tezahürlerini tespit ve teşhir etmede kullanacağz. Söz konusu iktidar, devlet denen kurumun insanlar üze-
rindeki iktidardr. Bu iktidar insanlarn tesir altna alnş tarzlar veya bu etkinin oluşturulmas için kullanlan kurumlarn tipine göre tasnif
edilebilir.
1
Devlet dediğimiz kurum elindeki güçle doğru orantl olarak toplumun hemen her kesimine bilinen bütün yöntemleri kullana-
rak ulaşmaya çalşr. Ulaşabildiği her bireye ve toplumun bütün kesimlerine bir takm kurum ve yaplar kullanarak tahakküm etmeye çal-
şr. Biz bu çalşmada söz konusu eserlerde geçen bu kurum ve yaplar üzerinde duracağz.
Devletin iktidarn insanlara hissettirmek için kullandğ kurum ve yaplardan bazlarna örnekler verecek olursak; Hapishaneler, çalş-
ma kamplar ya da orduda mecburî hizmet gibi doğrudan insan bedenine yönelik uygulamalar kullanan kurumlar burada zikredilebilir.
Bunun yannda Devletin kendi iktidarn pekiştirmesine yarayacak eylemleri teşvik için ödüllendirmek ve aksi yaklaşmlar cezalandrmak
için bir hukuk sistemi ihdas etmesi ve bu hukuk yoluyla kendi iktidarn perçinlemesi de bu minvalde değerlendirilebilir. Bunlara ek olarak
bilgiyi kullanarak propaganda yoluyla insan zihinlerini etkilemek de bir muktedir olma yolu olarak görülebilir. Bu örnekleri çoğaltmak
mümkün biz de bir anlamda seyahatnâmeler üzerinden tarihsel bir örneklendirme yapacağz. Bu örneklendirmeleri yaparken özellikle so-
mut olan göstergeleri seyahatnamelerden alntlamakla yetinmeyip yerinde tespit ve incelemelerini yaptğmz bu eserlerin son durumlarn
gösteren fotoğraflara da yer vereceğiz. Ayrca ulaşabildiğimiz ölçüde eski harita, gravür ve resimleri de sunmaya çalşacağz. Bu bir anlam-
da yaptğmz alan çalşmas ile söz konusu seyahatnamelerdeki bilgilerin mukayesesi anlamna gelmektedir.
1. Kaleler:
Osmanl iktidarnn göstergeleri olarak nitelendirdiğimiz kurum ve yaplarn bazlar yine devletin ve iktidarn kendisi gibi
soyut olabilmekte gibi bazlar da müşahhas yaplar olarak karşmza çkabilmektedir. Tespit ettiğimiz kurum ve yaplar işte bu soyut ve
somut olma kriterine göre tasnif ettik. Öncelikle müşahhas olanlar zikrettikten sonra soyut olanlarna değineceğiz. O devirde bir devletin
*
Doç. Dr., E.Ü. Türk Dünyas Araştrmalar Enstitüsü, Türk Tarihi ABD.
1
Bu tasnifi Russel, a- insan bedenine doğrudan fizikî güç uygulayarak b-Kandrma ve yönlendirme için ödül ve cezay kullanmak c-Propaganda yoluyla fikirlerini
etkileyerek şeklinde üç başlk altnda tasnif etmiştir. Bertrand Russel.
İktidar.
Çeviren: Metin Ergin. İstanbul: Altn Kitaplar, 1999, s. 36.
1...,59,60,61,62,63,64,65,66,67,68 70,71,72,73,74,75,76,77,78,79,...268
Powered by FlippingBook