Kent & Seyyah: Evliya Çelebi'nin Gözüyle İzmir ve Çevresi - 3.Cilt - page 62

52
Kent ve Seyyah: Evliya Çelebi’nin Gözüyle İzmir ve Çevresi-III
ğn beyan etmektedir. Yine ayn şekilde Manisa için, “
Gerçi Etrâk diyardr ammâ taht- kadîm ve şehr-i ‘azîm olmağile halk ğayet söz anlar mîr-i
kelâm erbâb- maârif şu’arâlar çokdur
24
” ifadesi Türklerin ilim, irfan ve edebiyatla pek iştigal etmedikleri şeklinde bir önkabulün özellikle İs-
tanbul kalem efendileri arasnda yaygn olduğu sonucuna ulaşabiliriz. Bu önkabüle muğâyir durumlarla karşlaştğnda da Evliya’nn şaş-
knlğn gizlemediğini söyleyebiliriz.
Şaşknlğn atlattğ yerlerde bu sefer Türk olmann kaçnlmaz sonucu gibi takdim ettiği baz olumsuz sfatlar söz konusudur. Mesela
Manisa’daki dârü’l-kurrâlar anlatrken; “
her birinde yüzer ellişer hâfz hamele-i Kur’ân talebeler krâ’at-i Hafz ve İbn Kesîr ve Seb’a ve Aşere ve
Takrîb krâ’atlar tilavet olunur. Ammâ Türkistân olmağile mahâric-i hurûfa ri’âyet edemezler.
25
” Türk hançeresinin Arapça’nn baz seslerini ç-
karmaya müsa’it olmadğn hiçbir komplekse girmeden rahatlkla izah ettiğini görüyoruz. Bu ayn zamanda onun Evliya-y bi-riya sfatna
uygun düşmektedir. Diğer taraftan Amasya için “
Türkistandr ammâ
…” diye başladğ cümlede buna rağmen halknn erkek ve kzlarnn
fiziken ve ahlaken güzel olduklarn belirtmektedir.
26
Burada da genel olarak Türkmenlerin fizikî görünüşlerinin beğenilmediği ancak
Amasya’da bu klişenin tersi bir durumla karşlaştğ anlaşlmaktadr. Ancak burada biz insan fizyonomisini baz durumlarda hayat şartla-
rnn şekillendirdiğini kabul edecek olursak artk Türkmenlerin Amasya’da uzun zamandr yerleşik hayata intibak ettiklerini, kentlileştikle-
rini ve yeni hayat tarznn fizyonomileri ve giyim kuşamlar üzerinde daha estetik değişimlere yol açtğ sonucuna varabiliriz.
Evliya Çelebi’nin Türk veya Türkmenlerle ilgili en fazla kullandğ sfatlardan birisi de onlarn kanun nizam tanmaz kimseler hatta eş-
kyalk yaptklarn belirten ifadelerdir. Meselâ Yldrm Bayezid’in fetihlerini anlatrken O’nun
“…67 sancak yeri Türk eşkyasndan ve kefere
a’dasndan feth edüp alt yüz hutbesi tilavet olunur bir padişah- Sâm-akrân
27
” olduğunu belirtmektedir. Burada Türk kelimesine yüklediği olum-
suz anlam, yine devrin Türk-İslâm siyasal teşekküllerinin kurmaya çalştklar merkezî devlet yaps, toprak ve vergi sistemi ile çelişen gö-
çebe hayat tarznn siyasal otoriteler tarafndan tasvip edilmeyip bu hayat tarznn tahkir edilmesiyle ilgili olsa gerektir. Türk tarihinin
sosyoljik tahlilinde belki de en önemli bahis bu göçebe-yerleşik çekişmesinin yarattğ gerilim ve bu gerilimin sosyo-ekonomik ve siyasal
yansmalar olacaktr. Günümüzde bile bu gerilimin izlerini sürmek mümkündür.
28
Evliya Çelebi’nin enderunda eğitim gördüğünü göz
önünde bulunduracak olursak, Osmanl Devleti’nin göçer Türkmenlere yaklaşmnn onun bakş açs üzerinde belirleyici bir etkisinin ol-
duğunu görebiliriz. Kente yerleşen ya da bir vesileyle kent hayat ile irtibat kuran Türklerin intibak sknts çekmeleri günümüze kadar
uzanan bir psiko-sosyal problemdir. Bu şehir İstanbul olduğunda örneklerin says da artmaktadr. Kentin kurallarn hiçe sayan insanlara
24
Age.
C. IX
.
s. 44.
25
Age.
C . IX. s. 42.
26
Age.
C. II. s. 98.
27
Age.
C. II. s. 27. “
Eşkya” sfatndan başka,” şehzâde Bâyezîd "Hay beni İslâmbol'a karîb götürürler, hayr değildür" deyü sar Rüstem Paşa'nn iğvâsyla Bâyezîd âsî olup
seksen bin Türk
eşirrâs
asker cem‘ edüp Sultân Bâyezîd asâkir-i anîdiyle Konya sahrâsnda bedîd olunca şehzâde Selîm tarafndan imdâda gelen Vezîr Mehemmed Paşa azîm
asker ile çarhaya çkp Konya kal‘as altnda iki birâder askeri birbirine mukâbil sâf bağladlar
.” İfadesinde Türkler hakknda kullanlan bir sfat olduğu görülmektedir.
Seyahatnâme.
C. III. s. 22, 97; C. IX. s. 39, 173.
28
Bu konuda ayrntl bir çalşma için baknz: Erol Göka.
Türk Grup Davranş.
Ankara: Aşina Kitaplar, 2006; Erol Göka.
Türklerin Psikolojisi.
İstanbul: Timaş
Yaynlar, 2008; Erol Göka.
Türk’ün Göçebe Ruhu
. İstanbul: Timaş Yaynlar, 2010.
1...,52,53,54,55,56,57,58,59,60,61 63,64,65,66,67,68,69,70,71,72,...268
Powered by FlippingBook