Kent & Seyyah: Evliya Çelebi'nin Gözüyle İzmir ve Çevresi - 3.Cilt - page 60

50
Kent ve Seyyah: Evliya Çelebi’nin Gözüyle İzmir ve Çevresi-III
Nesebi
: Derviş Mehmed Zillî’nin oğlu olan Evliya Çelebi, hemen her frsatta kendi nesebini “cedd-i izâmmz Türk-i Türkân” diye nite-
lediği Hoca Ahmed Yesevi’ye dayandrmaktadr.
6
Çelebi, Ahmed Yesevî’nin irşâd edip Anadolu’ya gönderdiği Hac Bektaş- Velî ve Sar
Saltuk gibi müritleriyle Osmanoğullarna destek olduğunu da sk sk vurgulamaktadr.
7
Bu suretle Türkmenler arasnda son derece popüler
olan bu isim üzerinden Osmanl iktidarn meşrulaştrrken diğer taraftan da kendi konumunu sağlamlaştrmaktadr. Osmanl Saray ile
zaten kendisi dşnda gerek days gerekse babasnn saray kuyumcusu olmas nedeniyle kurmuş olduğu dolayl ilişkiyi daha sonra
enderuna girerek organik bir hale getiren Evliya Çelebi, usta bir anlatc olarak iktidarn propagandasn da yapmaktadr.
8
Türkmen kitlele-
rini Çandarl Halil Paşa’nn idam gibi sembolik bir olayla merkezden çevreye iten ve merkezî devlet aygtn “enderun”dan yetişen “kul”
statüsündeki devşirmelerle işleten Osmanl hanedannn, Anadolu’da ayaklanan kitleleri teskin etmede ve iktidarn meşrulaştrmada bu
tür söylemlerin yararn görmüş olmas kuvvetle muhtemeldir. Zira Evliya Çelebinin metinleri dikkatle okunduğunda bu tür söylemlerin
hedef kitlesinin Türkmenler olduğu görülecektir.
Ahmed Yesevî üzerinden kendi nesebini etnik anlamda Türk olarak belirleyen Evliya Çelebi, klasik bilgi sisteminin içerisinde bulunmas
nedeniyle Türklerin kökenini de Hazreti Nuh’un oğlu Yafes’e Tatar, Sakalib(Slav) ve Yecüc Mecüc ile birlikte bağlamaktadr.
9
Evliya Çelebi
bununla kalmamakta Âl-i Osman ve Türkmenlerle birlikte Hint, Kozak, Moğol, Moskof, Leh, Macar ve Krm Tatarlarnn da bulunduğu
neredeyse bütün Avrasya sahasn Tatar kavmi olarak tanmlamaktadr. Elbette bunca yeri gezen bir seyyahn dikkatini çeken benzerlikler
olmaldr. Kanaatimizce ona bu kadar iddial ifadeleri söyleten şey, gözlemleme frsat bulduğu toplumlarn hayatna, kültürüne dair ortak
noktalardr.
10
Savaş Makinas:
Evliya Çelebi’nin Türk ile Tatar bir arada anmas kadar “oğuz” kavminden bahsederken de benzer bilince sahip oldu-
ğunu görmekteyiz. Beğpazar’ndan bahsederken “Etrâk şehirlerinden olmağla ekseriye halk Oğuz tâ’ifesidir, ya’ni Türk demenin hüsn-i
ta’biridir.” ifadesi bu durumu açkça ortaya koymaktadr.
11
Göçer Türkler hakknda övücü cümleleri genellikle onlarn yiğitlikleri ve savaş-
çlklar üzerinden kurduğu söylenebilir. Bu yaklaşmn Deleuze ve Quattari’nin “savaş makinas” teorisi ile izah etmek mümkündür.
12
6
Evliya Çelebi. Seyahatnâme
. C. I. Yay. Haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağl. İstanbul: Yap Kredi Yaynlar, 2006, ss. 38-353.; Çelebi’nin sadece
kendi soyunun Türk-i Türkân Ahmed Yesevî’ye dayandrmas lâkin açkça kendisini “Türk”üm diye takdim etmemesi, yaşadğ devirde “Türk” imgesinin
toplumdaki imaj ile ilgili olsa gerektir.
7
“var Orhan Beğ ile Rûm fatihi ol yâ Bektaş” deyu nefes edüp Hac Bektaş- Velî üç yüz er ile Horasan’dan Orhan Gazi’ye gelüp mülâkât olduğu gibi Bursa üstüne
gelüp feth etdiler.
age
C. I
.
s. 38.
8
Sarayla olan bağn sadece seyahatnâmede değil gezdiği yerlerde câmi duvarlarna ve ağaç kabuklar üzerine kazdğ ksa yazlarda bile dile getirmektedir:
“Melek Ahmed Paşa hazretlenin müezzini Evliyâ-i Gülşenî ryhyçün Allah rzas içün Fatiha.” Mehmet Tütüncü. “Evliya Çelebi’nin Bilinmeyen Elyazs.”
Yedi
Kta.
Nisan 2011, s. 17.
9
Hoca Ahmed Yesevî’ye dair daha geniş bilgi için baknz: Fuad Köprülü.
Türk Edebiyatnda İlk Mutasavvflar.
Ankara: Türkiye Diyanet Vakf Yaynlar, 1993,
ss. 62-63.
10
Seyahatnâme.
C. III. Haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağl. ss. 55-56.
11
Seyahatnâme
. C. II. Haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağl. s. 235.
12
Bu teori hakknda geniş bilgi için baknz: Gilles Deleuze, Felix Quattari.
Kapitalizm ve Şizofreni Göçebebilimi İncelemesi: Savaş Makinas.
Çeviren: Ali Akay.
İstanbul: Bağlam Yaynlar, 1990.
1...,50,51,52,53,54,55,56,57,58,59 61,62,63,64,65,66,67,68,69,70,...268
Powered by FlippingBook