Kent & Seyyah: Evliya Çelebi'nin Gözüyle İzmir ve Çevresi - 3.Cilt - page 262

252
Kent ve Seyyah: Evliya Çelebi’nin Gözüyle İzmir ve Çevresi-III
Seyahatnâme’de yer alan efsane ile alandan derlenmiş efsaneler olay örgüsü bakmndan karşlaştrldğnda, Evliya Çelebi’nin aktarmş
olduğu efsanenin olay örgüsü bakmndan bir bütünlüğe sahip, daha ayrntl bir yapda olduğu açktr. Başka bir ifade ile alandan derlemiş
olduğumuz efsaneler, yaznn vermiş olduğu kurgusal düzenden uzaktr. Buna rağmen Karagöl hakkndaki efsanelerin genel olarak benzer
bir olay örgüsüne sahip olduğu görülmektedir. Efsanelerin genel olarak olay örgüsü şu şekildedir.
1. Olağanüstü özellikler gösteren bir göl vardr.
2. Olağanüstü varlklar veya tlsmlar (sebebi bilinmeyen bir olağanüstülük) bu gölü korumaktadr.
3. Bu göle, müdahale edilmektedir.
4. Göle müdahale eden kişiler, olağanüstü varlklar veya bir tlsm tarafndan cezalandrlmaktadr.
Karagöl hakknda Seyahatnâme’de yer alan efsane ve sözlü gelenekte yaşamaya devam eden anlatmalar içerik özellikleri bakmndan
değerlendirildiğinde; efsaneler büyük oranda benzeşmesine rağmen, efsaneleri meydana getiren çeşitli unsurlar bakmndan farkllk gös-
termektedir. Gölün adnn Karagöl olmas, gölün içinde bir hazinenin bulunmas benzeşen unsurlardr. Bunun yannda kişi kadrosu ve
yaşanlan zaman ile ilgili farkllklar mevcuttur. Evliya Çelebi’nin naklettiği efsanede Mağripli ve Hintli defineciler, derviş, Sultan Ahmet
ve kapcbaş gibi 17. yüzylda karşlaşlmas olağan kişiler, günümüzde sözlü gelenekte anlatlan efsanelerde tespit edilememiştir. Sözlü
gelenekten derlenen efsanelerde ise; peri kz, ylan ve yörede yaşayan veya yaşamas olas olan kişiler yer almaktadr. Bir diğer farkllk
efsanelerdeki zaman unsuruyla ilgilidir. Seyahatnâme’deki efsanede yer alan derviş, Sultan Ahmet ve kapcbaş gibi şahslar bu anlatma-
nn İslamî bir karakter kazanmasna ve belli bir döneme bağlanmasna neden olur. Sultan Ahmet’ten yola çkarak, anlatmann 17. yüzyln
başlarna bağlandğ söylenebilir. Günümüzde derlenen efsanelerde zaman ise, daha yakn bir dönemi ifade etmektedir. Yaşayan kişilerin
bilinmediği efsanelerde, zaman genellikle bilinmezken; yaşayan insanlarn veya onlarn yaknlarnn tecrübelerine dayanan efsanelerde
zaman, içinde bulunduğumuz yaşanlan zaman ifade eder.
İşlev özelikleri bakmndan efsaneler büyük bir benzerlik göstermektedir. Efsanelerde temel yasağ belirlemek, efsanelerin işlevini belir-
lemeye yardmc olur. Seyahatnâme’deki efsanede temel yasak; hazineye ulaşmak ve hazineyi elde etmeye çalşmaktr. Günümüzde anlat-
lan efsanelerde yasak ise; göl ve göl çevresindekileri rahatsz etmek ve çkar uğrunda kullanmaktr. Genel olarak her iki gruptaki efsanele-
rin temel yasağ; göl ve göl çevresine müdahale etmektir. Bu açdan Karagöl ile ilgili yazl kaynakta ve sözlü gelenekte yer alan efsanelerin
temel işlevi; göl ve gölün çevresini korumaktr. Karagöl hakkndaki efsaneler ile mekânn korunmas sonucunda, bu bölgedeki tarihi eserler
korunmuş durumdadr. Bu işleve yönelik anlatlan efsaneler ayrca, bu göl ve çevresinden gelebilecek tehlikelere karş insanlar korumak-
tadr. Karagöl, başlangçta da ifade edildiği üzere akarsu tarafndan beslenmeyen bir göldür. Yannda bulunan taş ocağ nedeniyle de insan-
lar için tehlike oluşturmaktadr. Bu efsaneler ile yöre halk bu mekândan uzak durmakta, buradan gelecek türlü kötülüklerden korunmaktadr.
1...,252,253,254,255,256,257,258,259,260,261 263,264,265,266,267,268
Powered by FlippingBook