Kent & Seyyah: Evliya Çelebi'nin Gözüyle İzmir ve Çevresi - 3.Cilt - page 257

DÜNDEN BUGÜNE: “KARAGÖL’ÜN TILSIMINI BİLDİRİR”
Gonca KUZAY DEMİR
*
Giriş
Bir toplumu, toplum klan en önemli unsur kültürdür. Toplumlarn “kültürel tarzlar(), kalplar() ve yaplarn(n) oluşturduklar ve
oluşturmaya devam ettikleri bilgi” ise, halk bilgisidir. Halk bilgisi ürünlerinin temel özelliklerinden biri; “sözlü, yazl, görsel ve maddi
olma”dr.
1
Halk arasnda kuşaktan kuşağa “sözlü geçiş ve iletişimle” aktarlan her türlü unsur, sözlü halk bilgisi ürününü veya bir başka
deyişle sözlü kültür ürününü oluşturmaktadr. Her sözlü kültür ürünü; şekil ve yap, içerik ve işlev özellikleri ile toplumun ortak kabulle-
rini yanstan bir gelenek oluşturur ve bu gelenek içinde gelişimini sürdürür.
2
Halk bilgisi ürünleri öncelikle sözlü kültür ortamnda yarat-
lr, kullanlr ve aktarlr. Bu nedenle sözlü kültür, yazl kültürün kaynağn oluşturmaktadr.
3
Sözlü kültür ürünleri, zaman içerisinde yaz
ile bir mekâna bağlanmş ve yazl kültüre yavaş yavaş göç etmiştir.
4
Yazl kültür ise, sözlü kültür geleneğinin sağladğ birikimiyle, yaz-
nn bulunmas ve olgunlaşmas sonucunda kendine ait birtakm kural ve şartlar çerçevesinde oluşmuş ve gelişmiştir. Walter Ong, yazl ve
sözlü anlatm arasndaki ilişkiyi, "yaz, hiçbir zaman sözlü nitelikten bağn koparamaz."
5
şeklinde özetlemiştir.
Türk edebiyatnn seyahatnâme türünde en ünlü eserini kaleme alan Evliya Çelebi, eserini oluştururken yazl kültürün temel kalplarn
kullanmştr. Seyyâh, yazl kültür ürünü olan Seyahatnâme'yi meydana getirirken, “yazya yeni bir boyut kazandrmak amacyla sözlü
belleği kullanmştr.”
6
Evliya Çelebi, eserinde kimi zaman yöre halknn yaşam biçimi, inanşlar, gelenek ve göreneklerine dair kendi göz-
lemleri ve duyduklarna dayanarak bilgi verirken, kimi zaman da sözlü kültürden ve yazl kaynaklardan öğrendiklerini nakletmiştir. Bü-
tün bu unsurlar seyyâhn anlattklarn basit anlatmdan uzaklaştrarak zenginleştirmiştir. Evliya Çelebi’nin eserinde sklkla yer verdiği
efsaneler de, Seyahatnâme’yi zenginleştiren sözlü kültür ürünlerindendir.
R. Aslhan Aksoy Sheridon, "Seyahatnâmede Sözlü Kültür ve Anlatm Etkisi" adl makalesinde seyyâh; "bir kurmaca ve kurgu ustas, bir
hikâye anlatcs olmann yan sra birebir deneyimlerini, yaşadklarn ve duyduğu hikâyeleri kurmacalaştrarak, kurgulayarak aktaran bir
tarihsel kişi, gerçek bir anlatcdr." şeklinde tanmlamaktadr.
7
Ona göre, Seyahatnâme; "sözlü ve yazl kültür alanlar arasnda
*
E.Ü. Türk Dünyas Araştrmalar – Türk Halk Bilimi ABD. Doktora öğrencisi.
1
Metin Ekici.
Halk Bilgisi (Folklor) Derleme ve İnceleme Yöntemleri.
Ankara: Geleneksel Yay., 2004, s. 11.
2
Dursun Yldrm.
Türk Bitiği.
Ankara: Akçağ, 1998, ss. 81-102.
3
İsmail Görkem.
Halk Hikâyeleri Araştrmalar/
Çukuroval Âşk Mustafa Köse ve Hikâye Repertuar. Ankara: Akçağ, 2000, s. 4.
4
Walter J. Ong.
Sözlü ve Yazl Kültür: Sözün Teknolojileşmesi.
İstanbul: Metis, 1993, ss. 137-139.
5
Walter J. Ong.
age.
s. 20.
6
Metin Ekici. “Evliya Çelebi Seyahatnâmesi’nde Sözlü ve Yazl Metin İlişkisi.”
Evliya Çelebi’nin Sözlü Kaynaklar Uluslararas Sempozyumu,
Gazi Üniversitesi,
Ankara, 25-26 Nisam 2011.
7
R. Aslhan Aksoy Sheridon. "Seyahatnamede Sözlü Kültür ve Anlatm Etkisi."
Milli Folklor,
2011, Yl 23, S.92, s.44.
1...,247,248,249,250,251,252,253,254,255,256 258,259,260,261,262,263,264,265,266,267,...268
Powered by FlippingBook