Kent & Seyyah: Evliya Çelebi'nin Gözüyle İzmir ve Çevresi - 3.Cilt - page 249

Evliya Çelebi Seyahatnâmesinde İzmir’in Tlsmlar
239
“Büyü, sihir ve tlsm kelimeleri eş anlamda kullanlmaktadr. Arapça sihr, Osmanlca sözlükte büyü kadar etkili şey, fettanlk, şiir ve güzel söz söy-
leme gibi insan bağlayan sanat. Arapça tlsm ‘Çare, olağanüstü etki’ bir diğer anlam ise sihir nevilerinden biri yerinde kullanlr bir tabirdir. Sari has-
talklarn sirayetini önlemek maksadyla olduğu gibi insanlarla hayvanlarn afetlerden korunmas için yaplrd.”
10
Tlsm kelimesi ile yakndan ilişkili bir diğer terim “rukye”dir. “Rukye”; “
Büyücü ve üfürükçülerin okuduklar şey, afsun
11
şeklinde tanm-
lanmakla birlikte, genel olarak yarar sağlamak, yardm almak amac ile tabiatüstü güçlere başvurmak anlamna gelmektedir. Rukye bu an-
lam ile dua ile tedavi etmeyi karşlamaktadr. İslam dini, büyü ve efsunu yasaklamasna rağmen, iyi yönde olan ve şirke girmeyecek
rukyeye izin vermektedir.
12
Yukarda verilen tanmlar genel olarak değerlendirildiğinde; “tlsm;
doğaüstü güç içerdiği düşünülen bir unsur”
olarak tanmlanabilir. Tl-
sm, doğaüstü gücü olduğuna inanlan canl ya da cansz herhangi bir unsur olabilir. Büyüde istenilen etki doğrudan ya da dolayl olarak
insana yönelik iken, tlsmda bu etki doğrudan insana yönelmemekte, bir başka araç vastasyla gerçekleştirilmektedir. Doğaüstü gücü
bünyesinde barndran bu araç tlsm olarak adlandrlmaktadr.
Seyahatnâmesi’nde Evliya Çelebi, tlsmn yan sra; “büyü” ve “sihir”e de yer vermiştir. Seyahatnâme’de “büyü” terimi ve örneklerine
çok az yer verilirken, “sihir”e sklkla rastlanmaktadr. Sihirbazlk gösterileri izlemiş olan Evliya Çelebi, bu gösterileri anlatrken; sihirbaz-
lar, sihirlerin yaplş ve sihirin etkisi hakknda ayrntl bilgi vermiştir. “Sihir” terimi gibi “tlsm” terimi de Seyahatnâme’de skça yer al-
maktadr. İslamiyet’in büyü ve büyücülüğü yasaklamasndan dolay “büyü” terimi az kullanlmş, “sihir” ve “tlsm” terimleri ise daha çok
kullanlmştr.
13
Evliya Çelebi’nin yaşadğ 17. yüzylda toplumsal hayatta tlsm çok yaygn bir uygulamadr.
14
Hemen hemen anlattğ her şehrin tlsm-
larna yer veren Evliya Çelebi, İzmir ve çevresinde tlsmla ilgili alt anlatmaya yer vermiştir. Bu anlatmalardan üçündeki tlsmn sahibi
veya yapan bellidir ve bunlar Kraliçe Kaydefa’nndr.
15
Bu grupta yer alan üç tlsmn ikisi Evliya Çelebi’nin İzmir kalesi olarak adlandr-
dğ, bugünkü Kadifekale’de, biri ise şehrin su kaynaklarnn bulunduğu “Halkal Pnar (Halkapnar)”dadr. Evliya Çelebi’nin aktardğ
diğer üç anlatmada yer alan tlsmlarn yapan veya sahibi belli değildir. Bu anlatmalardan Menemen’deki sivrisineklerin kaynağ ile ilgili
tlsm bir derviş tarafndan yaplmştr. Bu anlatmada tlsmn yaplmasnn nedeni, yaplş ve sonuçlar hakknda ayrntl bilgi verilirken,
10
Sedat Veyis Örnek.
100 Soruda İlkellerde Din, Büyü, Sanat, Efsane
. İstanbul: Gerçek Yaynevi, 2000, s. 134.
11
Ferit Devellioğlu.
Osmanlca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat
. Ankara: Aydn Kitabevi Yay., 1999, s. 898.
12
Elif Dülger.
Evliya Çelebi Seyahatnâme’sindeki Büyü, Sihir ve Faln Halkbilimi Açsndan Değerlendirilmesi
.
Konya: Selçuk Üniversitesi, 2006, Baslmamş
Yüksek Lisans Tezi, s. 38.
13
Elif Dülger.
age.
ss. 72-92.
14
Elif Dülger.
age.
ss. 38-39.
15
Arap alfabesinin okunuşuna bağl olarak “Kaydefa” veya “Kdefa” şeklinde okunmuştur.
1...,239,240,241,242,243,244,245,246,247,248 250,251,252,253,254,255,256,257,258,259,...268
Powered by FlippingBook