Kent & Seyyah: Evliya Çelebi'nin Gözüyle İzmir ve Çevresi - 3.Cilt - page 22

12
Kent ve Seyyah: Evliya Çelebi’nin Gözüyle İzmir ve Çevresi-III
larda İzmir ve çevresinin idari teşkilat da bu çerçevede şekillenmiş olup,
Anadolu
ve
Cezâyir-i Bahr-i Sefîd
eyaletleri bünyesinde değişen
şartlarn etkisiyle hissedilen yeni ihtiyaçlara göre geliştirilmişti.
İzmir, Osmanl hâkimiyetine girdikten sonra, çevresinde bulunan alt birimler ve krsal yerleşmelerle birlikte,
Anadolu Eyaleti
3
bünyesin-
de,
Aydn Sancağ
’na bağl kaza statüsünde bir idari birim olarak teşkilatlandrld. İzmir’in de içinde yer aldğ, Birgi, Tire ve Ayasuluğ’un
en önemli merkezlerini oluşturduğu sancak, esas itibaryla Aydnoğullar döneminde “
Aydn-ili
” tabir olunan, kuzeyde Küçük Menderes,
güneyde Büyük Menderes havzalarnn oluşturduğu saha üzerinde teşkilatlanmş olan, geniş çapl bir idari birim idi
4
.
Tahrir defterlerinde yer alan ilgili kaytlar, İzmir Kazas’nn XV. asrda, XVI. yüzyldakinden daha geniş bir alana yayldğn, dolaysyla
kaza merkezi İzmir şehrinin daha büyük bir bölgenin yönetim merkezi konumunda bulunduğunu ortaya koymaktadr. XV. yüzyln son
çeyreğine ait kaytlara göre, körfezin kuzeyinde
Kürdelen
(Kordelia – Karşyaka), doğusunda
Manda
(bugünkü Bornova ve civar), güneyin-
de
Kilizman
,
Urla
,
Hereke
ve
Sivrihisar
(Seferihisar), etrafndaki köylerle birlikte İzmir Kazas’na bağl idi. XVI. yüzylda ise şehrin güneyinde
Cumaâbâd
(Cumaovas) ve
Diryanda
(Ayranclar) nahiyeleri dikkati çekmekteydi. Bugünkü isimleri ile ifade etmek gerekirse, XV. yüzylda
İzmir Kazas, kuzeyde Karşyaka, doğuda Bornova ve Buca, güneyde Torbal, batda Çeşme, Seferihisar ve Karaburun’u içine alan geniş bir
alan kapsamaktayd
5
.
XVI. yüzyl arşiv kaytlar, yeni kazalarn teşekkülü ile birlikte, İzmir Kazas hudutlarnn daraldğn göstermektedir. Nitekim 1530 ta-
rihli icmal muhasebe defterinde yer alan ilgili kaytlar
6
,
Sivrihisar
(Seferihisar) ve
Hereke
nâhiyelerinin İzmir’den ifraz olunmak suretiyle,
müstakil kadlk statüsüne yükseltilmiş olan
Çeşme Kazâsna
ilhak ile birlikte, Urla yarmadasnn önemli bir ksmnn İzmir merkezli idari
birimin dşnda kaldğn ortaya koymaktadr.
İzmir ve çevresinin idari yapsna etki eden önemli gelişmelerden biri de Aydn ve Menteşe sancaklarnn sahil kesiminde sancak statü-
sünde yeni bir idari birimin kurulmas oldu. Muhtemelen 1573’de (981) oluşturularak
7
, Sğla adn almş olan sancak bir üst yönetim birimi
olarak idaresinde bulunmas dolaysyla
Kaptan Paşa
adyla da anlan
Cezâyir-i Bahr-i Sefîd Eyaleti
’ne bağland
8
. Bat Anadolu’nun önemli bir
119-120; İlber Otayl,
Hukuk ve İdare Adam Olarak Osmanl Devleti’nde Kad
. Ankara: 1994.
3
Bk. Mustafa Çetin Varlk, “Anadolu Eyaleti.”
DİA
. 3, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakf Yaynlar, 1991. s. 143-14; Ayn Yazar, “XVI. Yüzylda Anadolu Beylerbeyli-
ği, Sancaklar ve Kadlklar Üzerine.”
Atatürk Üniversitesi’nin Kuruluşunun XX. Yl Armağan
. Ankara: 1978.
s. 19-31.
4
Himmet Akn,
Aydn Oğullar Tarihi Hakknda Bir Araştrma
. Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yaynlar,1968. s. 84-103; Feridun
Emecen, “Aydn.”
DİA.
4, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakf Yaynlar, 1991. s. 236-237.
5
Tafsilat için bk. M. S. Kütükoğlu,
age.
s. 55-59.
6
BOA.
TD-166
, s. 365-480. Defterin neşri için bk.
166 Numaral Muhâsebe-i Vilâyet-i Anadolu Defteri (937/1530) Hüdâvendigâr, Biga, Karesi, Saruhan, Aydn,
Menteşe, Teke ve Alâiye Livâlar Dizin ve Tpkbasm
. Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanl Arşivi Daire Başkanlğ Yaynlar, Haz. Ahmet Özklnç vd.,
Ankara: 1995.
7
Sğla Sancağ’nn teşekkülü üzerine yaplan, 1573-1582 zaman aralğna yaylan tahrirler hakknda tafsilat için bk. Mübahat S. Kütükoğlu,
XVI. Asrda Çeşme Ka-
zasnn Sosyal ve İktisadi Yaps
. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yaynlar, 2010. s. 7-9.
8
Osmanl Devleti’ne ilhak edilen Akdeniz adalarnn idari organizasyonu ihtiyacn karşlamak üzere teşkil edilmiş olan eyalete bağl olan, hasl ve salyâneli olarak
iki gruba ayrlan sancaklarn saysna bağl olarak, snrlar da değişmekte idi. XVII. yüzyl ortalarnda Sğack ile birlikte, merkez konumunda bulunan Gelibolu,
Eğriboz, İnebaht, Midilli, Kocaili, Karlili, Rodos, Biga ve Mazistre hasl, Sakz, Nakşa ve Mehdiye ise salyâneli sancaklar olarak eyalete bağl idari birimleri oluş-
turuyordu. Dahili teşkilat ve idaresi ile ilgili tafsilat için bk. Mahmut H. Şakiroğlu, “Cezâyir-i Bahr-i Sefîd.”
DİA.
7, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakf Yaynlar,
1993. s. 500-501; İdris Bostan, “Kappudan Paşa.”
DİA.
24, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakf Yaynlar, 2001. s. 354-355; İsmet Parmakszoğlu, “Kaptan Paşa.”
İslâm
Ansiklopedisi
. 6, İstanbul: Milli Eğitim Bakanlğ Yaynlar, 1967. s 206-210; C. F. Beckingham, “Djaza’ir-i Bahr-i Safîd.”
EI
2
. II, s. 521-522; Salih Özbaran,
1...,12,13,14,15,16,17,18,19,20,21 23,24,25,26,27,28,29,30,31,32,...268
Powered by FlippingBook