Kent & Seyyah: Evliya Çelebi'nin Gözüyle İzmir ve Çevresi - 3.Cilt - page 21

XVII. YÜZYILDA İZMİR VE ÇEVRESİNİN İDARİ YAPISI
Turan GÖKÇE
*
Giriş
1390’da Aydnili’nin ilhakyla birlikte Osmanl hâkimiyetine girmiş olan İzmir, Timur’un Aralk 1402’deki zapt sonucunda,
Aydnoğullar’ndan Cüneyd Bey’in idaresine verildi. Fetret döneminin ardndan, taht ele geçirip istikrara kavuşturan Çelebi Mehmed tara-
fndan 1415’de on günlük bir kuşatmann ardndan tekrar Osmanl topraklarna katld. Bu srada, Bizans’da mahpus bulunan Cüneyd Bey,
Çelebi Mehmed’in ölümünün ardndan hapisten çkarak, Düzmece Mustafa olayna karşp, İzmir’i tekrar ele geçirdi. Ksa aralklarla yaşa-
nan bu karşklklardan sonra İzmir, II. Murad döneminde (1424) nihai olarak Osmanl hâkimiyetine girdi
1
.
15 Mays 1919’da Yunanllar tarafndan işgal edilinceye kadar, kesintisiz 495 yl Osmanl hâkimiyetinde kalmş olan şehir, yaklaşk beş
yüz yllk döneme damgasn vuran asl kimliğini XVI. asrn sonlarna doğru yaşanan gelişmelerle belirginleşen değişimin, XVII. yüzyl
başlarndan itibaren netleşmesi ile birlikte kazand. Bu durum şehir ve çevresinin idari yapsna da yansd. Bat Anadolu’nun diğer kesitle-
rinde olduğu gibi, ilhak müteakip, İzmir ve çevresinin de dâhil olduğu Aydnoğullar Beyliği, Anadolu Eyaleti’ne bağl olarak Aydn ady-
la sancak statüsünde bir idari birim haline getirildi. Böylece belirlenen ilk idari yap, XVI. yüzylda İzmir’in yakn çevresi ile birlikte Ay-
dn’dan ayrlarak yeni teşkil edilmiş olan Sğla sancağna dâhil edilmesi ile önemli bir değişime uğrad. Bölgenin idari yapsnda meydana
gelen değişim, XVI. asrn sonlarnda ve XVII. yüzyl başlarnda dâhili teşkilatlanmada yaplan düzenlemelerle daha farkl boyutlara ulaşt.
1671’de bölgeyi ziyaret etmiş olan Evliya Çelebi’nin seyahatnamede çizdiği idari tablo söz konusu değişim sonucunda şekillendi.
Makale şeklinde tasarlanmş olan bu çalşmada, esas itibaryla Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde tasvir edilmiş olan söz konusu idari
tablo tespit edilerek değerlendirilecektir. Böylelikle, projenin kapsama alann oluşturan bugünkü İzmir ili hudutlar dâhilinde bulunan ve
Seyahatname’de tasvir edilmiş olan yerleşim birimlerinin XVII. yüzyldaki idari statüsü açklğa kavuşturulmuş olacaktr.
Aydn’dan Sğla’ya: Klasik Dönem Osmanl İdari Taksimatnda İzmir ve Çevresi
Kuruluş döneminde tedricen gelişen, XV ve XVI. yüzyllarda belirginleşen Osmanl idari yaps, taşrada Beylerbeyi’nin idaresinde bu-
lunmas dolaysyla Beylerbeyilik de denilen Eyalet, her birinin başnda bir Bey bulunan eyaletlere bağl Liva/Sancak, sancaklara bağl ola-
rak Kad’nn yetki ve sorumluluk alann oluşturan Kaza, kazalara bağl Nahiye ve köylerden oluşuyordu
2
. Dolaysyla, XV ve XVI. yüzyl-
*
Prof. Dr., E.Ü. Türk Dünyas Araştrmalar Enstitüsü, Türk Tarihi ABD; İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi, Sosyal ve Beşeri Bilimler Fakültesi.
* Prof. Dr., Ege Üniversitesi, Türk Dünyas Araştrmalar Enstitüsü; İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi, Sosyal ve Beşeri Bilimler Fakültesi.
1
Tafsilat için bk. Mübahat S. Kütükoğlu.
XV ve XVI. Asrlarda İzmir Kazasnn Sosyal ve İktisâdî Yaps
. İzmir: Büyükşehir Belediyesi Kültür Yaynlar, 2000. s.
17-18; Ayn Yazar, “İzmir.”
Türkiye Diyanet Vakf İslâm Ansiklopedisi (=DİA)
, 23, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakf Yaynlar, 2001. s. 516-517.
2
Bk. Halil İnalck,
Osmanl İmparatorluğu Klâsik Çağ (1300-1600)
. Çev. Ruşen Sezer, İstanbul: Yap Kredi Yaynlar, 2004. s. 108-111; Ayn Yazar, “ Eyalet.”
DİA.
11, İstanbul: 1995. s. 548-550; I. Metin Kunt,
The Sultan’s Servants The Transformation of Ottoman Provincial Government, 1550-1650
. New York: 1983. s. 9-29;
Nejat Göyünç, “Osmanl Devleti’nde Taşra Teşkilât (Tanzimat’a Kadar).”
Osmanl
. 6, Editör: Güler Eren, Ankara; 1999. s. 77-88; Yusuf Halaçoğlu,
XIV-XVII.
Yüzyllarda Devlet Teşkilât ve Sosyal Yap
. Ankara: Türk tarih Kurumu Yaynlar, 1991. s. 73-78. Mehmet Ali Ünal, “Osmanl Devleti’nde Merkezi Otorite ve
Taşra Teşkilât.”
Osmanl.
6, Editör: Güler Eren, Ankara: 1999. s. 111-122. Kaza teşkilât ve kad için ayrca bk. Tuncer Baykara, “Kaza.”
DİA
. 25, Ankara: 2002. s.
1...,11,12,13,14,15,16,17,18,19,20 22,23,24,25,26,27,28,29,30,31,...268
Powered by FlippingBook