Kent & Seyyah: Evliya Çelebi'nin Gözüyle İzmir ve Çevresi - 3.Cilt - page 197

Evliya Çelebi’de Geçit Kale (İzmir)
187
le/Kule
’den görülebilecek bir uzaklkta yer almas, önceki kalenin dikkate alnarak konumlandrldğn gösterebilir. Yani bu tespite bakarak
Geçit Kale/Kule
’nin 17. yüzyln ortalarnda hala ayakta olduğunu düşünebiliriz.
Evliya Çelebi’nin bölgeyi ziyaret ettiği 1671 ylndan sonra, İzmir ve çevresinin çeşitli saldrlara uğradğ ve pek çok deprem
6
geçirdiği
de bilinmektedir. İzmir’e ciddi hasarlar veren bu depremlerden 1688 tarihindeki hayli ykc olmuş ve kentteki pek çok binay tahrip etmiş-
tir.
7
Tahminimize göre, merkez üssü
Sancak Kale
civar olarak gösterilen 1688 depreminden
Geçit Kale/Kule
de nasibini almş, belki büyük bir
bölümü belki de tamam yklarak harabe haline gelmiş olmaldr.
8
Çünkü
Sancak Kale
’nin hemen karşsndaki kyda yer alan
Geçit Ka-
le/Kule
’nin böylesine şiddetli ve merkez üssü çok yakn bir depremde hasar görmemesi düşünülemez. Yani yapnn 17. yüzyln sonlarna
doğru, büyük ölçüde ortadan kalkmş olabileceğini kabul edebiliriz. İleriki yllarda birbiri ardna gelen diğer depremler ve saldrlar ka-
le/kuledeki tahribat daha da arttrmş, zamanla adnn ve yerinin unutulmasna sebep olmuş gibi görünmektedir.
Daha sonraki dönemlerde, 18-19. yüzyllarda, İzmir’e gelen çok sayda yabanc seyyah, bilim adam ve tüccar
9
kendince şehrin görünü-
şünü tasvir etmiş; genellikle ait olduklar kültüre mensup gruplarn yaşam tarz ve eserleri hakknda bilgiler vermişlerdir. Farkl dönemler-
den farkl seyyahlarn vermiş olduğu bu bilgilerinin karşlaştrlmas, yukarda bahsettiğimiz, kale/kulenin 1688 depreminde ykldğ yö-
nündeki görüşümüzü desteklemektedir. Bunlardan ilki Tournefort’dur. 18. yüzyln başlarnda, Bat Anadolu’yu gezen Fransz
doğabilimcisi, 1702 ylnda İzmir körfezine ait bir kroki hazrlamştr.
10
Bu krokide, körfezin güney yakasndaki
Sancak Kale
’nin yeri belir-
tilmiş, fakat karş kydaki
Geçit Kale/Kule
’ye ait herhangi bir gösterime yer verilmemiştir. Tournefort dşnda, diğer yabanc seyyahlar da
far gemilerinin İzmir’den yüklerini aldktan sonra canlar isterse gümrük verip istemezse vermeyip çekip gitmeleridir.”
Seyyah daha sonra
“Erdel ve Kandiye Fatihi Fatih Sul-
tan Mehmed’in binasdr. Ve kale kaps üzerinde beyaz mermer üzerine celî hat ile işlenmiş tarihi şöyledir.”
diyerek kitabenin iki satrlk metnini ve H. 1077 (1666) tarihini
ilave eder. T. Baykara ise kalenin yaplş tarihi için daha erken bir dönemi 1650 yln ileri sürmektedir. Yazar bu tarih için kaynak olarak da Pirî Reis’in eserini ve
1653’de bölgeyi ziyaret eden seyyah D’Arvieux’un verdiği bilgileri göstermektedir.
Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi.
C. 9…,
s. 54; T. Baykara.
İzmir Şehri ve Tari-
hi.
İzmir: Ege Üniv. Basmevi, 1974, s. 39; N. Ülker. “Batl Gözlemcilere Göre XVII. Yüzyln İkinci Yarsnda İzmir Şehri ve Ticari Sorunlar.”
Tarih Enstitüsü
Dergisi, Prof. Dr. Tayyib Gökbilgin Hatra Says
.
S. 12, İstanbul: İstanbul Üniv. Basmevi 1982, s. 323.
6
Bir deprem kuşağnda yer alan İzmir, tarih boyunca çok sayda deprem geçirmiş ve bu depremlerin büyük bir ksmndan tarihi kaytlarda söz edilmiştir. Bölgede
görülen bu depremler hakknda daha detayl bilgi için bk. T. Baykara,
age.
s. 85-86; N. Ülker.
agm.
ss. 334-340; R. Beyru.
19. Yüzylda İzmir’de Yaşam.
İstanbul:
Literatür Yaynclk, 2000, s. 17; M. S. Kütükoğlu. “İzmir.”
İslâm Ansiklopedisi.
C. 23, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakf Yaynlar, 2001, ss. 517-518; M. A.
Demirbaş. “Osmanllar Dönemi’nde İzmir.”
İzmir Kent Tarihi.
İzmir: İzmir Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, 2009, s. 55; L. İ. Sezer. “İzmir Körfezi ve
Civarnda Deprem Aktivitesi ve Riski.”
Körfezde Zaman İzmir Araştrmalar Kongresi 10-11 Aralk 2009 Bildiriler,
İzmir: Karşyaka Beld Kültür Yaynlar,
2010,
ss. 641-658.
7
1688 depremi hakknda detayl bilgi için bk. T. Baykara.
age.
s. 86; N. Ülker.
agm.
s. 335; L. İ. Sezer,
agm.
s. 644.
8
Bu depremde, Sancak Kale’nin toprağa batarak, duvarlarndaki toplarn görünmez olduğu kaynaklarca ifade edilmektedir. Sadece kalenin değil, civardaki evlerin
ve gümrük binasnn da duvarlarnn ykldğ; kimi kaynaklarca 4-15.000 kimi kaynaklarca da 16.000-19.000 arasnda kişinin yaşamn yitirdiği nakledilmektedir.
T. Baykara.
age.
s. 86; N. Ülker,
agm.
s. 335.
9
İzmir’le ilgili bilgi veren bu seyahatnameler için bk. T. Baykara.
age.
s. 33-36; N. Ülker.
agm.
s. 317-354; E. Madran, Seyahatnamelerde Anadolu Kenti, Ankara
1989; J. Tournefort.
Tour-nefort Seyahatnamesi.
Ed: S. Yerasimos, İstanbul: Kitab Yaynevi, 2005, ss. 246-253; İ. Pnar, “Seyyahlarn İzinde Kordelio’dan
Karşyaka’ya.”
Karşyaka Kültür ve Çevre Sempozyumu 22-23 Aralk 2005 Bildiriler.
İzmir: Karşyaka Beld Kültür Yaynlar, 2006, s. 169-178; J. Thevenot.
Thevenot Seyahatnamesi.
Ed: S. Yerasimos, İstanbul: Kitab Yaynevi, 2009, ss. 117-119; O. Kocabyk. “Bir Kavşak Noktas: İngiliz Seyyahlarna Göre İzmir Kenti
ve Çevresi.”
Körfezde Zaman İzmir Araştrmalar Kongresi 10-11 Aralk 2009 Bildiriler.
İzmir: İzmir Bormat Marbaaclk, 2010,
ss. 443-448.
10
Tournefort veya yardmcs tarafndan çizildiği düşünülen bu kroki için bk. N. Ülker.
agm.
s. 352, şek. 2.
1...,187,188,189,190,191,192,193,194,195,196 198,199,200,201,202,203,204,205,206,207,...268
Powered by FlippingBook