Kent & Seyyah: Evliya Çelebi'nin Gözüyle İzmir ve Çevresi - 3.Cilt - page 195

EVLİYA ÇELEBİ’DE GEÇİT KALE (İZMİR)
*
Ersel ÇAĞLITÜTÜNCİGİL
**
Bu çalşmada, ünlü gezgin Evliya Çelebi’nin, seyahatnamesinde Geçit Kale/Kule adyla sözünü ettiği, fakat bugüne kadar hakknda
herhangi bir iz, belge ve bilgiye rastlanmamş olan bir yap üzerinde durulacaktr. Tespit edebildiğimiz kadaryla, bugüne kadar Geçit Ka-
le/Kule ile ilgili Evliya Çelebi Seyahatnamesi dşnda herhangi bir kaynağa rastlanmamş olmas, Evliya’nn aktardğ bilginin ihtiyatla kar-
şlanmas gereğini ortaya koymaktadr. Seyahatnamede bazen Kal’a bazen de Kule olarak ifade edilmiş olan ve mevcut durumda gerçekliği
dahi tartşlan böyle bir yapnn aslnda orta ölçekli bir kaleden çok bir kule olarak düşünülmesi gerekir. Bizim buradaki amacmz Evli-
ya’nn sözünü ettiği kale/kule yapsnn varlğ ya da coğrafi konumunu ispat etmek değil, verilen bilgiden hareketle, konuya başka açlar-
dan bakarak bilim dünyasnn tartşmasna açmaktr. Dolaysyla bu çalşma bir ön araştrma ve deneme olarak kabul edilmelidir.
Anadolu, geçmiş dönemlerin hatralar olan mimari antlar bakmndan oldukça zengin bir coğrafyadr. Her biri başl başna bir değer
olan bu eserler, inşa edildikleri dönemlerin şehir yerleşmeleri, yap türleri, kentlerin ekonomik düzeyleri, nüfusu, hatta yaşayş biçimleri
hakknda bilgi veren önemli kaynaklardr. Oldukça zengin olan bu kültürel mirasmzn gelecek nesillere aktarlabilmeleri için korunmalar
yönünde gerekli önlemler alnmakta, bu konuda yasalar ve yönetmelikler çkarlmaktadr. Bütün bu önlemlere rağmen, çevremizi saran,
içinde yaşadğmz, hatta günlük ihtiyaçlarmz için kullandğmz eserlerin her geçen gün bir bölümü ya da tamam tahrip edilerek ortadan
kaldrlmakta; pek çok tarihi yap, başta büyük şehirlerimiz olmak üzere, bir imar ve sözde güzelleştirme hastalğnn kurban olmaktadr.
Kaybolan bu kültürel değerlerimizden geriye kalan ise bazen bir fotoğraf, bir gravür veya resim bazen de yazl bir belgedir. Bu belgeler
arasnda, ülkeleri gezen seyyahlarn yazl tanmlamalar ve gravürlerle desteklenmiş seyahatnameleri özellikle dikkat çekmektedir. Mimari
konusunda uzman olmayan, fakat çevresine izlenimci bir gözle bakmay başarabilen bu kişilerin, şehirlerin planlar, mimari görünüşleri ve
diğer özellikleri hakknda vermiş olduklar bilgiler bazen bu tür araştrmalar için önemli ipuçlar içerebilmektedir.
Evliya Çelebi kale/kulenin yaplş tarihi için
“… tarîhinde Ebü’l-feth Sultân Mehmed binâsdr”
1
bilgisini nakletmektedir. Yani, seyyahmz
kale/kuleyi Fatih Sultan Mehmet (1421-1482) dönemine atfetmektedir. Öte yandan, seyahatnamedeki bu bilginin aksine, 15-16. yüzyllarda,
İzmir’deki mevcut mimari antlarn listesini veren M.S. Kütükoğlu,
Geçit Kale/Kule
’den hiç söz etmemektedir.
2
Bu iki farkl durum birkaç
ihtimal üzerinden izah edilebilir. İlk ihtimal, M.S. Kütükoğlu’nun çalşmasnda, İzmir için önemli bir yap olan kale/kulenin sehven
unutulmuş olduğu ya da yapya ilişkin hiçbir arşiv kaydnn bulunamadğdr. Biz, ikincisini daha kabul edilir gördüğümüzü belirtmek
isteriz. İkinci ihtimal, seyahatnamede verilen inşa tarihinin hatal olabileceğidir. Çünkü seyyahmz kale/kuleyi tarihlendirirken ne bir inşa
*
“Evliya Çelebi’de Geçit Kale (İzmir).”
Türk Dünyas İncelemeleri Dergisi
. S. XI/2, Kş 2011, ss. 181-193.
**
Yard. Doç. Dr., E.Ü. Türk Dünyas Araştrmalar Enstitüsü, Türk Sanat ABD.
1
Bu metni günümüz Türkçesine şu şekilde tercüme etmek mümkündür.
“Fi tarihinde Fatih Sultan Mehmet rafndan yaptrlmştr.”
Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi
.
C.
9, Haz. S. A. Kahraman, Y. Dağl, R.Dankoff. İstanbul: Yap Kredi Kültür ve Sanat Yaynlar, 2005, s. 48.
2
M. S. Kütükoğlu.
XV ve XVI. Asrlarda İzmir Kazasnn Sosyal ve İktisadî Yaps.
İzmir: İzmir Yaynclk, 2000, ss. 220-249.
1...,185,186,187,188,189,190,191,192,193,194 196,197,198,199,200,201,202,203,204,205,...268
Powered by FlippingBook