Kent & Seyyah: Evliya Çelebi'nin Gözüyle İzmir ve Çevresi - 3.Cilt - page 150

140
Kent ve Seyyah: Evliya Çelebi’nin Gözüyle İzmir ve Çevresi-III
Şehr-i Melemen/Şehr-i kadîm-i Melemenye
: Günümüzde Menemen adyla bilinen İzmir’in kuzeyindeki ilçedir. Çelebi çağnda yirmi
beş mahalle, üç bin kiremitli evden oluşan büyük bir yerleşim birimidir.
Seyahatnâme’de şehrin adyla ilgili olarak geçen
“Evsâf- vilâyet-i Tarhâniyye şehr-i kadîm-i Melemenye, Ya‘nî oğuzlar vilâyeti demekdir.”
ifa-
desi, şehrin adyla ilgili baz kuşkulara yol açmakta; şehrin sanki üç ad varmş düşüncesini doğurmaktadr.
Şehir, eyalet
gibi terimlerin baş-
ka yerlerde de kullanm şekilleri, Evliya Çelebi’nin kast konusunda ipucu vermektedir.
Vilayet
kelimesiyle ifade edilen
vilâyet-i Tarhâniyye
ve
oğuzlar vilâyeti
adlandrmalar şehrin sakinlerine, orada yaşayan etnik unsura vurgu yapmaktadr. Yani bu adlandrmalar kanaatimizce
“Tarhaniye”, “Oğuziye” gibi bir anlam vermektedir. Oysa
şehr-i kadîm-i Melemenye
şehrin
doğrudan kendisine, adna vurgu yapmaktadr.
Dolaysyla şehrin o devirdeki adnn da
Melemen
olduğuna kuşku yoktur.
Tahrir defterlerinde de ayn cümle içinde hem Tarhaniyat hem de Menemen adndan söz edildiği görülmektedir. Örneğin Kasmpaşa
Camii Vakflar’ndan söz edilirken Cezerioğlu Kasm Paşa adna Tarhaniyat Kazas’nn Melemen şehir Merkezinde bir cami bulunduğu
ifade edilmektedir.
14
Bu ifadeden
Tarhaniyat Kazas
adlandrmasnn
Menemen Şehri
adlandrmasndan daha geniş bir anlamda kullanldğ,
Tarhaniyat Kazas’
nn bugünkü idari yaplanma içinde köy ve kasabalaryla birlikte ilçe snrlarn,
“Melemen Şehri”
ifadesinin ise ilçe merke-
zini ifade ettiği görülmektedir. Tabiî ki bu kullanmn her yerde böyle olmadğn, tersi durumlarn da olduğunu söylemekmümkündür.
Şehir adnn etimolojisiyle ilgili olarak ileri sürülen iddialardan dikkat çekici olanlar şunlardr:
Bilge Umar Menemen adnn Gediz rmağnn asl ad olduğunu düşündüğü
“Ma”
ile ilişkilendirerek bu Menemen adnn Luwi dilinde
büyük olaslkla
Melamana
olduğunu, bunun da
Mela-(u)ma-(wa)na
, kelimelerinin birleşiminden gelmiş olup “Ma boğaz-halnn-ülkesi”
demek olduğun ileri sürmektedir.
15
Doğer’in de daha evvel dile getirdiği gibi
16
yeterli delilden yoksun bu görüş oldukça iddial ve bir o
kadar ispat güçtür.
Diğer görüş Cevat Bakkal’a ait olup Bakkal, gerek
Melemen
ve gerekse
Tarhaniyat
adnn Türk kökenli olup Melemen adlandrmasnn
Türkiye’nin birçok bölgesinde görülen Bozdoğan Türkmenlerinin bir kolu olan
Melemenci, Melemenli
ile ilgili olduğunu;
Tarhaniyat
adlan-
drmasnn ise eski bir unvan olan
Tarkan
kelimesiyle ilgili olup Türk halklarnda bu unvandan çkmş boy adlar bulunduğunu dile getire-
rek
Tarhaniyat
adnn bu unvanla kurulmuş bir boy adndan geldiğini ileri sürmektedir.
17
Bir diğer görüş Ersin Doğer’e aittir. Doğer, XIII. yüzylda yeniden ihya edilen Lembos Manastr’ndan kalma çok sayda belgede, böl-
gedeki yer adlaryla ilgili zengin bilgiler bulunduğunu, bu yer isimleri arasnda
Hermos
(Gediz) nehrinin suladğ
Memaniomenos
ovasndan
çok sk söz edildiğini, bununla birlikte bu dönemlerde söz konusu isimde ya da o isme yakn başka bir isimde yerleşim biriminin bulunma-
dğn ifade etmektedir.
18
14
Cevat Bakkal. “Tapu Tahrir Defterlerinde Menemenle İlgili Vakf Kaytlar.”
Vakflar Dergisi. S.
XXVI, 1997, s. 78.
15
Bilge Umar.
age.
s. 563.
16
Ersin Doğer.
Menemen Tarihi.
İzmir: Sergi Yaynevi, 1998, s. 290.
17
Cevat Bakkal.
agm.
ss. 4-6.
18
Ersin Doğer.
age.
s. 48, 290-293.
1...,140,141,142,143,144,145,146,147,148,149 151,152,153,154,155,156,157,158,159,160,...268
Powered by FlippingBook