Kent & Seyyah: Evliya Çelebi'nin Gözüyle İzmir ve Çevresi - 3.Cilt - page 13

Evliya Çelebi Seyahatnâmesi’nde Sözlü ve Yazl Metin İlişkisi
3
EVLİYA ÇELEBİ SEYAHATNÂMESİ’NDE SÖZLÜ VE YAZILI METİN İLİŞKİSİ
*
Metin EKİCİ
**
Dünya ve Türk yazl yaratmalarnn en renkli eserlerinden bazlar “seyahatnâme” veya “gezi yazs” ad altnda yazlmş olan metin-
lerdir. Uzun zamandr birden çok bilimsel alann ilgilendiği bu eserler “seyahatnâme” adyla özel bir tür olarak değerlendirilmekte ve ince-
lenmektedir. Ksaca, belli bir zamanda belli bir yöreyi gezen bir kişinin gördüğü mekân ve insan topluluğu, duyduğu ve öğrendiği anlatla-
r kendi gözlem ve yorumlaryla harmanlayarak anlattğ yazlarn toplandğ kitaplara “seyahatnâme” ad verilmektedir. Günümüz Türk-
çesinde ise bu türden yazlara “gezi yazs” ad verilmekle birlikte, bu yeni kullanmn “seyahatnâme” sözünü tam olarak karşladğn söy-
lemek mümkün değildir. Çünkü “gezi yazs” yazan bir kişi gördüklerini kendine göre anlatmakla birlikte, bu kişinin bir kitap bütünlüğü
oluşturma çabasna girmeden yazdğn söylemek mümkündür. Gezip gördüğü yerleri sözlü veya yazl olarak belli bir üslup içinde anla-
tan kişiye “seyyah” veya “gezgin” ad verilmektedir.
Türk seyahatnâme türünün çeşitli örnekleri arasnda şüphesiz Evliya Çelebi Seyahatnâmesi en önemli ve en güzel örneği oluşturmakta-
dr. 1611 ylnda İstanbul’da doğduğu ve 1683-1685 yllar arasnda Msr’da olduğu düşünülen Evliya Çelebi, yaşamnn yaklaşk 50 yllk
bir bölümünü seyahat ile geçirmiş ve gezip gördüğü, duyup dinlediği, okuyup bilgi edindiği yerler ve o yerlerde yaşayanlar hakkndaki
düşüncelerini özel bir üslupla kaleme aldğ on ciltlik seyahatnâmesinde bize aktarmştr.
Bu incelemede; Evliya Çelebi’nin Seyahatnâme’sinde hangi yazl kaynaklar ve nasl kullandğ, sözlü kaynaklar kullanp kullanmadğ,
bu kaynaklarn kimler olduğu ve bunlardan nasl bilgi elde ettiği sorularndan hareketle, Evliya Çelebi Seyahatnâme’sinde sözlü ve yazl
metin arasndaki ilişki tartşlacaktr. Bu tartşma Evliya Çelebi’nin eserini nasl vücuda getirdiği ve yazl ve sözlü kaynaklar kullanlmas-
nn onun eserini nasl farkl kldğn aydnlatmaya yöneliktir. Seyahatnâme söz konusu olduğu için incelememiz metin merkezli bir yakla-
şmla yaplacak ve özellikle İzmir ve çevresi hakknda yazdğ ksmlar örneklemede kullanlacaktr.
Dilimizde kullanlan “söz” ve “yaz” sözcükleri arasndaki ilişkinin sözel yaratclk ürünlerinin yazya aktarlmayla, başka bir ifadeyle
sözün yazya dönüştürülmesiyle söz ve sözle yaratlan metne yeni bir boyut kazandrdğn vurgulayalm. Evliya Çelebi’nin hareket nokta-
snn ise bu ilişkinin sonundan başladğn, yani yazya yeni bir boyut kazandrmak amacyla sözlü belleği kullandğn söyleyebiliriz. Evli-
ya Çelebi sadece sözlü kültür ortamnda değil, yazl kültür ortamnda büyümüş bir bireydir ve yazl kültürün temel kalplarn çok iyi
*
“Evliya Çelebi Seyahatnâmesi’nde Sözlü ve Yazl Metin İlişkisi.”
Evliya Çelebi’nin Sözlü Kaynaklar.
Haz. M. Öcal Oğuz, Yeliz Özay. Ankara: UNESCO Türkiye Milli
Komisyonu, 2012, ss. 27-37.
**
Prof. Dr., E.Ü. Türk Dünyas Araştrmalar Enstitüsü, Türk Halk Bilimi ABD.
1...,3,4,5,6,7,8,9,10,11,12 14,15,16,17,18,19,20,21,22,23,...268
Powered by FlippingBook