Kent & Seyyah: Evliya Çelebi'nin Gözüyle İzmir ve Çevresi - 3.Cilt - page 105

Evliya Çelebi’nin Günümüz İzmir İl Snrlar İçinde Kulandğ Güzergâh ve Seyahatnâme’de Buna Dair Sorunlar
95
andan ikinci sâ‘atde Kara Foça kal‘as dibinde Akdeniz'e mahlût olur bir âb- latîfdir.”
(IX. Kitap: 25) diyerek Gediz’in Foça Kalesi dibinden Akde-
niz’e döküldüğünü ifade eden Çelebi, Gediz şehrinden bahsettiği yerde,
“…ve nehr-i Gedüs dahi bu cebel-i âlîden hurûc edüp garb tarafna ce-
reyân ederek Kara Foça kal‘as kurbunda Akdeniz'e munsabb olur.”
(IX. Kitap: 25) diyerek nehrin
Kara Foça kal‘as
yaknlarndan denize dökül-
düğünü kaydetmiştir.
Bu bilgiler doğal olarak Gediz Nehri’nin o devirde de tpk şimdi ve antik çağda olduğu gibi bugünkü yatağndan denize döküldüğünü
düşündürmektedir. Oysa Çelebi’nin Foça-Tuzla arasnda yapmş olduğu yolculuktan anlyoruz ki, nehir o devirde tuzlann aşağsndan bir
yerlerden denize dökülmektedir. Çelebi’nin bizzat buralara geldiği ve nehri geçtiği dikkate alndğnda, Seyahatnâme’deki bu ifade, Çele-
bi’nin nehrin denize döküldüğü yeri uzaktan (Kütahya’dan) değerlendirmesine bağlayabiliriz. Uzaktan değerlendirildiği için mesafeler bir
miktar önemini yitirmiş ve böylece nehrin denize döküldüğü yer konusunda yukardaki ifadeler ortaya çkmştr.
1764-1765 yllarnda bölgeyi gezen İngiliz Seyyah Richard Chandler
, “Hermos’un (Gediz’in) ağz körfezin kuzey kysnda kentten (İzmir’den)
2,5 fersah uzaklktadr.”
demektedir.
32
İzmir olarak kastedilen yerin İzmir’in merkezi, yani Alsancak olduğu ve 2,5 fersah olan mesafenin 13
km civarnda olduğu dikkate alndğnda Mavişehir taraflarn işaret eder ki, bu da Gediz’in 1886 öncesi yatağna tekabül etmektedir.
Çelebi’nin Tuzla’y ziyaretten sonras için kaydettiği ve yukarda yer verdiğimiz ifadeler içinde geçen
“… yine kbleye ol sahrâ içre ubûr
ederek …”
sözünden, güneye doğru daha bir müddet yoluna devam ettiğini anlyoruz. Bu durumda 1886 öncesindeki yatağ da olamaz.
Zira öyle olsayd Çelebi’nin nehri geçtikten sonra güneye doğru değil doğuya doğru hareket etmesi icap ederdi. Bu durumda aradğmz
yatak günümüzdeki yatak ile 1886 öncesindeki yatak arasnda bir yer olmaldr. Bu yatağn Kokalaburnu’ndaki yatak olmas kuvvetle muh-
temeldir. Zira Piri Reis’in 1521 ylnda tamamladğ Kitab- Bahriye adl eserinde İzmir ve kylarnn haritas çizilmiş, bu haritada söz ko-
nusu nehrin
(“Mâ-y Gediz”)
Dşkörfez ile İçkörfez’in birleştiği yerden, yani Kokalaburnu’ndan denize döküldüğü gösterilmiştir.
33
Demek
oluyor ki Pirî Reis’in zamanndan (1521) Çelebi çağna (1671) kadar nehir yatağnda herhangi bir değişiklik olmamş; bu tarihle Candler’in
bölgeye geldiği (1764) zaman aralğnda ise nehir yatağ daha doğuya (günümüzde Mavişehir taraflarna) kaymştr.
Bu durumda Çelebi, Foça’dan çkp Yeni Bağaras’na varmadan, halk arasnda şimdilerde Askeriye Yolu olarak bilinen yoldan güneye yönelmiş,
Maltepe’nin batsndan Tuzçulu, Sasal istikametinden (fakat içlerinden değil) düz bir hat boyunca Dşkörfez ile İçkörfez’in birleştiği yere
kadar gelmiş; burada, günümüzde Kokalaburnu adyla bilinen yerde akmakta olan Gediz’i geçerek nehrin doğu yakasna ulaşmştr.
Evliya Çelebi’nin Tuzla’y gezip gördükten sonra Melemen’e kadar başka hiçbir yerden ve yerleşim biriminden bahsetmemiş olmas, Çe-
lebi’nin buraya yalnzca
Tuzla-i Melemen
’i görmek için geldiğini düşündürmektedir. Zira o devirde Foça’dan sonra Menemen’e gitmek hem
mesafenin daha ksa hem de yolun daha sağlam bir zeminde olmas sebebiyle daha zahmetsiz olmaldr.
32
Richard Chandler’in seyahati konusunda ayrntl bilgi için bk. Ersin Doğer.
Menemen Tarihi
. İzmir: Sergi Yaynevi, 1998, ss. 88-89.
33
Pirî Reis Kitab- Bahriye
. Editör: Bülent Ar. Ankara: T.C. Başbakanlk Denizcilik Müsteşarlğ, 2002, s. 137.
1...,95,96,97,98,99,100,101,102,103,104 106,107,108,109,110,111,112,113,114,115,...268
Powered by FlippingBook